Бастың қышуы, шаш арасындағы ірі ақ қабыршақтар, құлақ артында немесе шүйдеде пайда болған қызарған жерлер бас терісі псориазының белгісі болуы мүмкін. Оны көбіне қайызғақпен шатастырып, кәдімгі сусабындармен кетіруге тырысады. Алайда псориаз кезінде теріде қабыну дамып, қабыршақтанумен қатар тығыз түйіндақтар (бляшкалар) пайда болады.
Псориаз — созылмалы ауру. Бөртпелер бірнеше айға жоғалып, кейін қайта шығуы мүмкін. Ол жеке бас гигиенасының нашарлығынан пайда болмайды және адамнан адамға жұқпайды. Қабынуды бақылау үшін сыртқа қолданылатын дәрілер пайдаланылады, ал ауыр жағдайларда фототерапия немесе жүйелік препараттар тағайындалады.
Бас терісіндегі псориазды қалай тануға болады?
Алғашқы өзгерістер көбіне шүйдеде, құлақ артында немесе шаштың өсу шекарасында байқалады. Кейде шаштың астында ұзақ уақыт байқалмайтын бір ғана шағын түйіндақ пайда болады. Басқа науқастарда қабынған аймақтар бастың шашты бөлігінің басым бөлігін қамтуы мүмкін.
Белгілер аурудың белсенділігіне қарай өзгереді. Өршу кезінде тері қызарып, сезімтал болады және қалың қабыршақтармен жабылады. Жағдай жақсарғанда қызару бәсеңдеп, қабыршақтану біртіндеп азаяды.
Псориазға тән белгілер:
- Шекарасы анық түйіндақтар. Қабынған аймақтардың түсі мен тығыздығы айналасындағы сау теріден ерекшеленеді. Олар қызыл, қызғылт, ал терісі қаралау адамдарда қоңыр немесе күлгін түсті болуы мүмкін.
- Ірі құрғақ қабыршақтар. Түйіндақтардың бетінде ақ немесе күмістей жылтыр қабыршақтар жиналады. Олар теріге тығыз жабысып, көбіне ірі бөліктермен түседі.
- Қышу және ашыту. Жағымсыз сезімдер жеңіл болуы немесе ұйқыға кедергі келтіретіндей күшеюі мүмкін. Кейбір науқастарда қышу мүлде байқалмайды.
- Ауырсыну және жарықтар. Тері қатты құрғағанда жарылуы мүмкін. Қасу және қабыршақтарды күштеп алу кейде қан кетуіне әкеледі.
- Шаш өсу шекарасынан таралуы. Бөртпелер маңдайға, самайға, мойынға және құлақ қалқанының айналасына таралуы мүмкін.
Кейде ауру тек бастың шашты бөлігінде байқалады. Алайда шынтақта, тізеде немесе денеде де түйіндақтар пайда болуы мүмкін. Кейбір науқастардың тырнақтары өзгереді: бетінде ұсақ шұңқырлар, сарғыш дақтар немесе тырнақ пластинасының ажырауы байқалады.
Псориаз кезінде шаш түсе ме?
Кәдімгі түйіндақты псориаз шаш фолликулдарын бұзбайды. Дегенмен қабыну күшейгенде шаш сиреуі мүмкін. Бұған қабынудың өзі, теріні жиі қасу, үйкеу немесе қабыршақтарды күштеп алу әсер етеді.
Көп жағдайда қабыну басылғаннан кейін шаш қайта өседі. Егер бастың белгілі бір бөлігінде шаш мүлде түсіп қалса, шаш талшықтары сынып немесе сиреу жылдам күшейсе, дәрігерге қаралу қажет. Мұндай белгілер саңырауқұлақ инфекциясында, ошақты алопецияда және басқа ауруларда да кездеседі.
Псориаздың пайда болу себептері және өршу факторлары
Псориаздың негізінде иммундық жүйе жұмысының бұзылуы жатыр. Қабыну процестері эпидермис жасушаларының жаңаруын жеделдетеді: жаңа жасушалар ескілері түсіп үлгергенше түзіледі. Соның нәтижесінде тері қалыңдап, қабыршақтанады және қабынады.
Тұқымқуалаушылық маңызды рөл атқарады. Егер жақын туыстарында осы ауру болса, псориаздың даму ықтималдығы жоғарылайды. Бірақ тұқым қуалайтын бейімділік адамның міндетті түрде ауыратынын білдірмейді.
Алғашқы бөртпелердің пайда болуы немесе кейінгі өршулер қосымша факторлармен байланысты болуы мүмкін:
- Инфекциялар. Кейбір адамдарда аурудың белгілері жұқпалы аурудан, соның ішінде стрептококк инфекциясынан кейін күшейеді.
- Терінің зақымдануы. Сызаттар, күйіктер, тұрақты үйкеліс және басқа жарақаттар жаңа түйіндақтардың пайда болуына түрткі болуы мүмкін.
- Күйзеліс. Ұзаққа созылған психоэмоциялық жүктеме ауруға бейім адамдарда симптомдарды күшейтуі ықтимал.
- Дәрілік препараттар. Кейде өршу литиймен, кейбір бета-блокаторлармен және басқа дәрілермен байланысты болады.
- Темекі шегу және алкоголь. Бұл факторлар аурудың ауырлау ағымымен байланысты.
Суық ауа райы мен ауаның құрғақтығы да жайсыздықты күшейтуі мүмкін. Дегенмен барлық науқасқа ортақ өршу себептері жоқ. Бір адамда ауруды қоздыратын фактор екіншісіне әсер етпеуі мүмкін.
Басты қаншалықты жиі жуу псориаздың пайда болуын анықтамайды. Сусабындар, шаш бояулары және сәндеуге арналған құралдар қабынған теріні тітіркендіруі мүмкін, бірақ олар аурудың негізгі себебі болып саналмайды.
Псориаз бен себореялық дерматиттің айырмашылығы
Себореялық дерматит — бастың қышуы мен қабыршақтануының жиі кездесетін себептерінің бірі. Оның дамуына май бездерінің жұмысы, терінің Malassezia туысына жататын ашытқы тәрізді саңырауқұлақтарға реакциясы және қабыну процестері қатысады. Сыртқы белгілері, әсіресе бастапқы кезеңде, псориазға ұқсас болуы мүмкін.
Қарау кезінде дерматолог қабыршақтардың сипатына, зақымдалған аймақтардың шекарасына және бөртпелердің орналасуына назар аударады.
| Белгі | Псориаз | Себореялық дерматит |
|---|---|---|
| Қабыршақтану сипаты | Көбіне ірі, тығыз, құрғақ қабыршақтар | Әдетте ұсақтау, кейде майлы және сарғыш қабыршақтар |
| Зақымдалған аймақтардың шекарасы | Түйіндақтардың шекарасы көбіне анық көрінеді | Қызару жайылып орналасады, шекарасы онша айқын емес |
| Шаш өсу шекарасынан таралуы | Әсіресе маңдай мен шүйдеде жиі байқалады | Болуы мүмкін, бірақ көбіне май бездері көп аймақтар зақымдалады |
| Дененің басқа бөліктері | Шынтақ, тізе, дене терісі, тырнақтар | Қас, мұрын айналасындағы қатпарлар, құлақ арты, кеуде |
| Саңырауқұлаққа қарсы сусабынның әсері | Айқын жақсару болмауы мүмкін | Көбіне симптомдарды азайтуға көмектеседі |
Кестеде әдеттегі айырмашылықтар көрсетілген, бірақ олар дәрігерлік тексеруді алмастырмайды. Мысалы, ұзаққа созылған псориаз кезінде тері майының әсерінен қабыршақтар майлы болуы мүмкін. Ал себореялық дерматит кейде айқын қабынумен өтеді.
Себопсориаз деп аталатын жағдай да кездеседі. Мұнда екі аурудың белгілері қатар байқалады. Сондықтан қайызғаққа қарсы сусабын көмектеспесе, бұл міндетті түрде псориаз бар дегенді білдірмейді.
Псориазға ұқсас тағы қандай аурулар бар?
Себореялық дерматиттен бөлек, дәрігер жанаспалы экземаны, саңырауқұлақ инфекциясын, қызыл жалпақ теміреткіні және басқа дерматологиялық ауруларды қарастыруы мүмкін.
Егер қабыршақтанумен қатар шаш сынып, дөңгелек пішінді тақыр аймақтар пайда болса, тері қабынса немесе шүйде лимфа түйіндері ұлғайса, саңырауқұлақ инфекциясын жоққа шығару өте маңызды. Мұндай жағдайда шаш пен тері қабыршақтары зерттеледі.
Дерматолог диагнозды қалай анықтайды?
Диагностиканың негізгі кезеңі — дәрігерлік қарау. Дерматолог шашты ашып, түйіндақтардың бетін, қабыну дәрежесін және зақымдалған аймақтардың орналасуын бағалайды. Содан кейін денеде тән бөртпелердің және тырнақ пластиналарында өзгерістердің бар-жоғын тексереді.
Симптомдардың қанша уақыттан бері мазалайтыны, өршу жиілігі, туыстарында осындай аурудың болуы және бұрын қолданылған дәрілер де маңызды.
Қажет болған жағдайда трихоскопия немесе дерматоскопия жасалады. Үлкейтетін аспап терінің тамырлық суретін, қабыршақтардың ерекшелігін және шаш фолликулдарының жағдайын зерттеуге көмектеседі.
Зертханалық талдаулар барлық науқасқа қажет емес. Псориазды бірден және нақты растайтын арнайы қан талдауы жоқ. Егер белгілер әдеттегіден өзгеше болса, дәрігер саңырауқұлақ инфекциясына зерттеу немесе терінің шағын бөлігінен биопсия тағайындауы мүмкін.
Қабылдау кезінде буындардың ауыруы мен ісінуі, саусақтардағы, өкшедегі немесе омыртқадағы таңертеңгі сіресу туралы айту маңызды. Кейбір науқастарда псориаз псориаздық артритпен қатар жүреді. Буындардың зақымдануына күдік болса, қосымша тексеру, кейде ревматологтың кеңесі қажет болады.
Бас терісінің псориазын немен емдейді?
Емдеу тәсілін таңдағанда бөртпелердің аумағы ғана ескерілмейді. Түйіндақтардың қалыңдығы, қышудың күші, аурудың қайталану жиілігі және симптомдардың күнделікті өмірге әсері де маңызды. Тіпті шағын ошақтың өзі қатты қабынып, үнемі қышыса, белсенді емдеуді қажет етуі мүмкін.
Шектеулі зақымдану кезінде негізінен сыртқа қолданылатын дәрілер пайдаланылады. Нәтиже жеткіліксіз болса, дерматолог емдеу схемасын, дәріні дұрыс қолдану тәсілін және қосымша әдістердің қажеттілігін қайта бағалайды.
Гормоналды лосьондар, ерітінділер және көбіктер
Қабынуды тез азайту үшін жергілікті кортикостероидтар қолданылады. Қою жақпамайлардан айырмашылығы, сұйық ерітінділер мен көбіктерді шаштың арасындағы теріге жағу ыңғайлы. Дәрі тікелей зақымдалған теріге түсуі керек.
Айқын белгілер кезінде клобетазол немесе әсер ету күші сәйкес келетін басқа кортикостероидтар қолданылуы мүмкін. NICE клиникалық ұсынымдарына сәйкес, бастапқы емдеу нұсқаларының бірі — күшті әсер ететін жергілікті кортикостероидты тәулігіне бір рет төрт аптаға дейін қолдану және содан кейін нәтижесін бағалау.
Бұл схема дәрігердің бақылауынсыз қолдануға арналмаған. Маман науқастың жасын, зақымдану аумағын, терінің жағдайын және қарсы көрсетілімдерді ескереді. Күшті гормоналды дәрілерді ұзақ уақыт бақылаусыз қолдану терінің жұқаруына, жергілікті реакцияларға және басқа жағымсыз әсерлерге әкелуі мүмкін.
Егер ем көмектессе, дерматолог препаратты әрі қарай қолдану тәртібін анықтайды немесе демеуші терапия тағайындайды. Ауру қайта өршіп кетеді деген қауіппен күшті дәріні үздіксіз жағуға болмайды.
Кальципотриол және біріктірілген препараттар
Кальципотриол — эпидермис жасушаларының түзілуі мен жетілуіне әсер ететін D дәруменінің аналогы. Ол псориазды сырттан емдеу үшін қолданылады.
Бастың шашты бөлігіне арналған кальципотриол мен бетаметазон біріктірілген препараттар да шығарылады. Олар қабынуды азайтып, қабыршақтардың шамадан тыс түзілуіне әсер етеді.
Мұндай дәрілер алдыңғы ем жеткілікті нәтиже бермегенде немесе емдеу схемасында көзделген басқа жағдайларда тағайындалуы мүмкін. Оларды қолдану ұзақтығына, өңделетін тері аумағына және препараттың ең жоғары рұқсат етілген мөлшеріне қатысты шектеулерді сақтау қажет.
Тығыз қабыршақтарды қалай кетіреді?
Қалың қабыршақтар дәрінің қабынған теріге жетуіне кедергі жасайды. Сондықтан негізгі препаратты жағар алдында кейде жұмсартатын майлар, эмоленттер немесе салицил қышқылы бар құралдар қолданылады.
Құралды таңдау терінің жағдайына және зақымдану аумағына байланысты. Салицил қышқылын рұқсат етілген концентрацияда және қарсы көрсетілімдерді ескере отырып қолдану керек. Бұл әсіресе балалар үшін маңызды.
Жұмсарған қабыршақтарды абайлап жуады. Оларды тырнақпен сыдыруға болмайды. Терінің жарақаттануы зақымдалған жерде жаңа бөртпелердің пайда болуына түрткі болуы мүмкін. Бұл құбылыс Кёбнер феномені деп аталады.
Қандай сусабындар көмектеседі?
Емдік сусабын құрамына қарай таңдалады. Кортикостероидтары бар құралдар қабынуды азайту үшін, ал салицил қышқылы бар сусабындар тығыз қабыршақтарды кетіруді жеңілдету үшін тағайындалады. Кейде дәрігер сусабынды тікелей түйіндақтарға жағылатын ерітіндімен немесе көбікпен біріктіреді.
Кетоконазол және басқа саңырауқұлаққа қарсы компоненттер негізінен себореялық дерматитте қолданылады. Егер себореялық дерматит қосылмаған псориаз расталса, кәдімгі саңырауқұлаққа қарсы сусабын көбіне жеткіліксіз болады.
Қолдану жиілігі мен сусабынды теріде ұстау уақыты нақты препаратқа байланысты. Оларды өз бетінше көбейтуге болмайды: бұл емді міндетті түрде жылдамдатпайды және теріні тітіркендіруі мүмкін.
Фототерапия және жүйелік әсер ететін препараттар
Сыртқы ем қабынуды бақылауға мүмкіндік бермесе, басқа тәсілдер қарастырылады. Соның бірі — тар спектрлі UVB ультракүлгін сәулесімен фототерапия. Бас терісі зақымдалғанда сәулені шаш арасындағы теріге бағыттайтын арнайы құрылғылар қолданылуы мүмкін.
Ауру ауыр өткенде, бөртпелер кең таралғанда немесе псориаздық артрит болғанда жүйелік ем тағайындалады. Клиникалық жағдайға қарай метотрексат, циклоспорин, кейбір таргеттік препараттар және иммундық қабынудың белгілі бір тетіктеріне әсер ететін биологиялық терапия қолданылады.
Дәріні тағайындамас бұрын қосымша аурулар, талдау нәтижелері және ықтимал қарсы көрсетілімдер ескеріледі. Емдеу барысында дәрігердің бақылауы қажет. Тек қайызғақ немесе шағын қабыршақтанған аймақ үшін жүйелік терапия тағайындалмайды.
Псориаз кезінде шаш пен бас терісін қалай күту керек?
Дұрыс таңдалған дәрінің әсеріне қарамастан, қабынған теріні күн сайын қатты тарақпен жарақаттау немесе ыстық ауамен кептіру жайсыздықты күшейтуі мүмкін. Сондықтан күтім барынша жұмсақ болуы керек.
Ауру өршіген кезде мына ережелерді ұстанған пайдалы:
- Басты қажеттілігіне қарай жуу. Жұмсақ сусабын қолдану, ал емдік сусабынды дәрігер белгілеген схема бойынша пайдалану. Басты аптасына бір рет қана жууға әдейі көшу қажет емес.
- Қабыршақтарды күштеп алмау. Тығыз қабыршақтарды алдымен тиісті құралдармен жұмсартады. Қатты тарау тітіркенуді күшейтеді.
- Шашты абайлап кептіру. Өте ыстық ауа ашыту мен құрғақтықты күшейтуі мүмкін.
- Агрессивті бояуды кейінге қалдыру. Тері жарылып, ауырып немесе қатты қабынған кезде ағартқыштар мен тұрақты бояулар жағымсыз сезімдерді күшейтуі ықтимал.
- Спиртті тұнбалар мен үй жағдайындағы пилингтерден бас тарту. Сірке суы, жоғары концентрациялы қышқылдар және тітіркендіргіш қоспалар күйікке әкелуі мүмкін.
- Дәріні тікелей теріге жағу. Ол үшін шашты айырып, препаратты зақымдалған аймақтарға жағады. Дәріні шаштың бүкіл ұзындығына тарату түйіндақтарды қажетті деңгейде өңдеуге мүмкіндік бермейді.
Шашты міндетті түрде қысқа қию қажет емес. Оның ұзындығы псориаздың ағымын анықтамайды. Қазіргі дәрілік түрлер қалың шаштың арасындағы теріні де өңдеуге мүмкіндік береді.
Дәрігерге қашан қайта қаралу керек?
Тағайындалған ем курсынан кейін қышу мен түйіндақтар сақталса, нәтижесін дерматологпен бірге бағалау қажет. Кейде сыртқы препараттың түрін өзгерту жеткілікті болады, ал жиі өршу кезінде басқа емдеу схемасы қажет болуы мүмкін.
Бөртпелер бет пен мойынға таралса, ауырсынатын жарықтар пайда болса, шаш қатты түссе немесе тырнақтар өзгерсе, қайта тексерілу ерекше маңызды. Буындардың ауыруы мен ісінуін де назардан тыс қалдыруға болмайды.
Іріңді бөлінділер, қатты ауырсыну, дене қызуының көтерілуі немесе қызарудың тез таралуы байқалса, медициналық көмекке кешіктірмей жүгіну керек. Мұндай белгілер инфекцияны немесе жеке емдеуді қажет ететін басқа жағдайды көрсетуі мүмкін.
Бас терісінің псориазын көп жағдайда сыртқа қолданылатын дәрілермен бақылауға болады. Бірақ емдеу тәсілі нақты диагнозға байланысты. Егер кәдімгі қайызғаққа қарсы құралдар көмектеспесе, тығыз түйіндақтар пайда болса немесе қабыну шаш өсу шекарасынан таралса, дерматологқа қаралған дұрыс. Бұл псориазды басқа аурулардан ажыратуға және қажетті емді таңдауға мүмкіндік береді.