Қотыр ауруы көбіне кешке қарай күшейіп, ұйықтауға кедергі келтіретін қышудан басталады. Біраз уақыттан кейін саусақтарда, білекте немесе іште ұсақ бөртпелер пайда болады. Аурудың қоздырғышы — терінің үстіңгі қабатында тіршілік ететін Sarcoptes scabiei микроскопиялық кенесі. Қотырды жұқтырған адаммен жақын қарым-қатынас кезінде, тіпті оның өзінде әлі айқын белгілер болмаса да, жұқтырып алуға болады.
Жазылу үшін терінің тітіркенуін басу жеткіліксіз, паразитті толық жою қажет. Сондықтан емдеуде арнайы дәрілер қолданылады және бірге тұратын адамдар арасында инфекцияның таралуына жол бермейтін шаралар жүргізіледі.
Қотыр ауруының алғашқы белгілері
Ең жиі кездесетін шағым — терінің ұзақ уақыт қышуы. Әдеттегі тітіркенуге қарсы құралдар мұндай қышуды толық баса бермейді. Бөртпенің көптігі мен қышудың күші әрдайым сәйкес келе бермейді. Бір адамның терісінде көптеген қасылған іздер болса, екіншісінде бірнеше ұсақ түйіншек қана байқалуы мүмкін.
Теріні жарық жерде мұқият қараған дұрыс. Ересектерде қотырға тән өзгерістер көбіне мына аймақтарда кездеседі:
- Қол саусақтарының арасында. Ұсақ қызарған түйіншектер, көпіршіктер немесе жіңішке ирек сызықтар пайда болуы мүмкін.
- Білекте. Әсіресе алақан жағындағы теріде жеке түйіншектер мен қасылған іздер байқалады.
- Іште және бел тұсында. Кіндік маңында, белдік тиетін жерде, кейде дененің екі бүйірінде қышитын бөртпелер шығады.
- Шынтақтың ішкі бетінде және қолтықта. Терісі жұқа жерлерде ұсақ түйіншектер топтасып орналасуы мүмкін.
- Бөкседе және жыныс мүшелерінің айналасында. Ер адамдарда жыныс мүшесі мен ұма терісінде ұзақ қышитын тығыз түйіншектер кездеседі.
- Сүт бездерінің айналасында. Әйелдерде бөртпелер кейде емізік маңында орналасады.
Бөртпелердің бірнеше тән аймақта қатар пайда болуы қотырға күдік тудырады, бірақ диагнозды біржола растамайды. Ұқсас өзгерістер экзема, жанаспалы дерматит және жәндік шаққаннан кейінгі реакциялар кезінде де болады.
Қотыр кенесінің жолдары қалай көрінеді?
Аналық кене эпидермистің мүйізді қабатының ішінде жылжып, жіңішке жол жасайды. Тері бетінде ол ақшыл немесе сұрғылт түсті, қысқа әрі ирек сызық түрінде көрінуі мүмкін. Кейде сызықтың бір ұшында өте кішкентай қара нүкте байқалады.
Мұндай жолдарды көру оңай емес. Оларды қабыршақтар, қасылған іздер мен қабынған тері жауып тұруы мүмкін. Сондықтан кене жолдарының көзге көрінбеуі қотыр ауруы жоқ дегенді білдірмейді.
Неліктен қышу түнде күшейеді?
Қышудың негізгі себебі — иммундық жүйенің кенеге және оның теріде қалдыратын заттарына реакциясы. Түнде бұл сезім жиі күшейеді. Күндізгі алаңдататын әрекеттер болмағандықтан, адам қышуды айқынырақ сезінеді.
Дегенмен тек түнгі қышуға қарап диагноз қоюға болмайды. Мысалы, атопиялық дерматит кезінде де қышу ұйқыны бұзады. Терінің қай жерлері зақымдалғанын және ауруды жұқтыру ықтималдығын бірге бағалау маңызды.
Балалардағы қотырдың ерекшеліктері
Нәрестелерде ауру ересектердегіден өзгеше көрінуі мүмкін. Бөртпелер алақанда, табанда, бетте, мойында және бастың шашты бөлігінде пайда болады. Кейде көпіршіктер мен іріңді элементтер кездеседі. Бала мазасызданып, нашар ұйықтайды және зақымдалған жерлерін жиі ысқылайды.
Ерте жастағы балалар терісін қасып жарақаттаған кезде бактериялық инфекцияның қосылу қаупі жоғарылайды. Егер жаралар суланып, іріңдеп немесе қатты қызарып кетсе, педиатрға не дерматологқа қаралу қажет.
Қотыр қалай жұғады және жасырын кезеңі қанша уақытқа созылады?
Қотыр кенесі негізінен адамдардың терісі ұзақ уақыт жанасқанда беріледі. Бұл бірге ұйықтағанда, жыныстық қатынас кезінде, науқасқа күтім жасағанда немесе отбасы мүшелері арасында жиі жақын байланыс болғанда орын алуы мүмкін.
Кене ұша да, секіре де алмайды. Ол басқа адамға өту үшін тікелей жанасуы керек. Сондықтан қысқа уақыттық кездейсоқ жанасудың қаупі бір төсекте ұзақ жатумен салыстырғанда әлдеқайда төмен.
Ортақ сүлгі, киім және төсек-орын арқылы да жұғуы мүмкін, бірақ қотырдың кәдімгі түрінде бұл жолдың маңызы төменірек. Ал қотырдың қабыршақты түрінде паразиттер өте көп болатындықтан, тұрмыстық заттар арқылы жұқтыру қаупі едәуір жоғарылайды.
Алғашқы белгілер қашан пайда болады?
Ауруды алғаш жұқтырған адам төрт–алты апта бойы өзін сау сезінуі мүмкін. Осы кезеңде кене теріде тіршілік етіп жатса да, иммундық реакция айқын қышу туғызатындай деңгейге әлі жетпейді.
Бұрын қотырмен ауырған адам қайта жұқтырса, ағза тезірек жауап береді. Жағымсыз сезімдер бір–төрт күннің ішінде басталуы мүмкін.
Сондықтан жұбайында, баласында немесе басқа отбасы мүшесінде шағымдардың болмауы олардың инфекция жұқтырмағанын білдірмейді. Аурудың ұзақ уақыт белгісіз өтуі оның байқалмай таралуына жағдай жасайды.
Қотыр үй жануарларынан жұға ма?
Иттерде және кейбір басқа жануарларда қотыр кенелерінің өз түршелері кездеседі. Ауру жануармен байланысқан кезде олар кейде адамның терісінде уақытша қышу мен түйіншектер тудыруы мүмкін. Бірақ әдетте адам терісінде ұзақ уақыт тіршілік етіп, көбейе алмайды.
Адамдар арасында таралатын қотырдың қоздырғышы — Sarcoptes scabiei var. hominis. Егер адам мен үй жануарында тері белгілері қатар пайда болса, адамды дерматолог, ал жануарды ветеринар тексеруі керек. Үй жануарын адамдарға арналған паразитке қарсы дәрілермен өз бетінше емдеуге болмайды.
Дәрігер қотырды басқа тері ауруларынан қалай ажыратады?
Дерматолог алдымен кенелер жиі орналасатын аймақтарды қарайды. Содан кейін қышудың қашан басталғанын, тәулік ішінде қалай өзгеретінін және жақын адамдарда осындай шағымдардың бар-жоғын анықтайды. Бұған дейін қолданылған кремдер, гормоналды жақпамайлар мен аллергияға қарсы дәрілер туралы да айту маңызды. Олар бөртпелердің сыртқы көрінісін уақытша өзгертуі мүмкін.
Егер дәрігер кене жолына ұқсас сызықты байқаса, оны дерматоскоппен зерттейді. Үлкейтіп қараған кезде кейде ирек жолдың соңындағы кішкентай қара құрылым — кененің өзі көрінеді.
Тексерудің тағы бір әдісі — теріден алынған қырындыны микроскоппен зерттеу. Маман күдікті ошақтан материал алып, одан кенені, оның жұмыртқаларын немесе тіршілік әрекетінің қалдықтарын іздейді.
Зерттеу нәтижесі оң болса, диагноз расталады. Ал теріс нәтиже ауруды толық жоққа шығармайды. Кәдімгі қотыр кезінде кенелердің саны аз болуы мүмкін және материалды дәл зақымдалған жерден алу әрдайым мүмкін емес.
IACS халықаралық диагностикалық критерийлерінде қотыр диагнозының үш деңгейі көрсетілген:
- Расталған қотыр. Зерттеу кезінде кененің өзі, жұмыртқалары немесе нәжіс түйіршіктері тікелей анықталған.
- Клиникалық қотыр. Теріде ауруға жеткілікті дәрежеде тән өзгерістер, мысалы кене жолдары, басқа диагностикалық белгілермен бірге байқалады.
- Болжамды қотыр. Симптомдар мен байланыс туралы мәліметтер инфекцияға күдік тудырады, бірақ нақты қорытынды жасауға деректер жеткіліксіз.
Егер бөртпелер әдеттегіден өзгеше болса, дәрігер паразитке қарсы ем тағайындамас бұрын қышудың басқа себептерін тексеруі керек.
Қабыршақты қотыр дегеніміз не?
Қотырдың қабыршақты түрі ерекше назар аударуды қажет етеді. Оны норвегиялық қотыр деп те атайды. Ауру иммундық қорғанысы айтарлықтай әлсіреген адамдарда, кейбір неврологиялық аурулары бар науқастарда және тұрақты күтімді қажет ететін адамдарда дамуы мүмкін.
Теріде қалың қабықтар мен қабыршақтар пайда болып, кейде дененің үлкен аумағын қамтиды. Соған қарамастан қатты қышу болмауы да мүмкін. Кәдімгі қотырда паразиттер саны салыстырмалы түрде аз болса, бұл түрінде олардың саны мыңдаған, тіпті миллиондаған болуы ықтимал.
Қабыршақты қотыры бар науқас инфекцияны айналасындағыларға оңай жұқтырады. Сондықтан арнайы емдеу схемасы қолданылады. Көбіне бірнеше паразитке қарсы препарат біріктіріліп, инфекцияның таралуын болдырмайтын қосымша шаралар жүргізіледі.
Қотырды немен емдейді және дәрілер қалай қолданылады?
Дәрі таңдау науқастың жасына, терісінің жағдайына, жүктілікке және басқа медициналық ерекшеліктерге байланысты. Қотыр кенесін жоятын препараттар скабицидтер деп аталады. Олардың құрамы, әсер ету ұзақтығы және қайталап қолдану тәртібі әртүрлі.
Қышуға қарсы крем немесе антигистаминдік дәрі паразитті жоймайды. Негізгі ем қоздырғыштың өзіне әсер ететін препаратпен жүргізіледі.
Перметрин 5%
Құрамында 5% перметрин бар крем қотырды сырттан емдеудің негізгі нұсқаларының бірі саналады. Ересектерге арналған кең таралған схема бойынша оны мойыннан төмен бүкіл дене терісіне жағып, 8–14 сағаттан кейін жуып тастайды.
Препарат тек бөртпе шыққан жерлерге ғана жағылмайды. Саусақ аралықтарын, тырнақ астын, тері қатпарларын, шап аймағын және табанды мұқият өңдеу қажет. Кейбір жерлердің өңделмей қалуы емнің нәтижесіз болуына әкелуі мүмкін.
Кейде бір рет жағу жеткілікті болғанымен, жиі жағдайда шамамен бір аптадан кейін екінші өңдеу тағайындалады. Бұл алғашқы емнен кейін жұмыртқадан шыққан кенелерді жою үшін қажет. Ем ұзақтығы мен қайталау қажеттілігі тіркелген препараттың нұсқаулығына және дәрігер тағайындауына сәйкес анықталады.
Кішкентай балаларға бас пен мойын терісін де өңдеу қажет болуы мүмкін. Оларда препаратты қолданудың басқа ерекшеліктері де бар. Ересектерге арналған схеманы балаға өз бетінше қолдануға болмайды.
Бензилбензоат
Бензилбензоат препараттары эмульсия және басқа дәрілік түрлерде сыртқа қолданылады. Олар қотыр кенесіне қарсы әсер етеді, бірақ әсіресе тері қасылып, қабынған жағдайда тітіркендіруі мүмкін.
Әртүрлі жас топтары үшін қолдану шектеулері қарастырылған. Препараттың концентрациясын, теріде қанша уақыт ұстау керектігін және қайталап өңдеу тәртібін нақты дәрінің нұсқаулығымен салыстыру қажет.
Жаққаннан кейін қатты ашыту, ісінудің күшеюі немесе айқын басқа реакция пайда болса, препаратпен өз бетінше тәжірибе жасауды тоқтатып, дәрігермен кеңесу керек.
Күкірт препараттары және ивермектин
Күкірт қосылған жақпамайлар сыртқа қолданылатын балама дәрілердің қатарына жатады. Олар кейбір клиникалық жағдайларда пайдаланылуы мүмкін, бірақ өзіндік иісі және емдеу курсының ерекшеліктері бар.
Ивермектин бүкіл ағзаға әсер ететін препарат болып саналады және ішке қабылданады. Оны белгілі бір көрсетілімдер бойынша, соның ішінде сыртқы емді толық жүргізу қиын болғанда немесе аурудың кейбір ауыр түрлерінде қолданады.
Препарат паразит жұмыртқаларына жеткілікті әсер етпейтіндіктен, кәдімгі қотыр кезінде көбіне 7–14 күн аралықпен екі доза тағайындалады. Мөлшері әр науқасқа жеке есептеледі. Жүктілік кезінде және салмағы 15 кг-нан төмен балаларда қауіпсіздігі туралы деректер жеткіліксіз болғандықтан, бұл топтар үшін басқа емдеу тәсілін таңдаған жөн.
Адамды емдеу үшін ветеринариялық ивермектин препараттарын пайдалануға болмайды. Олардың концентрациясы мен қосымша компоненттері адамдарға арналған дәрілерден өзгеше болуы мүмкін.
Науқаспен бірге тағы кімдер емделуі керек?
Қотыр расталған жағдайда ем қабылдауы қажет отбасы мүшелері мен басқа жақын байланыста болған адамдар терапияны бір күнде бастағаны маңызды. Әйтпесе емді аяқтаған адам әлі белгілері байқалмаған туысынан қайта жұқтыруы мүмкін.
Алдымен бірге тұратын адамдардың, жыныстық серіктестердің және науқаспен ұзақ уақыт тікелей байланыста болған адамдардың жағдайы бағаланады. Кімге өңдеу қажет екенін және қандай препарат сәйкес келетінін дәрігер анықтайды.
Жақында жақын байланыста болған адамдарға да ықтимал жұқтыру туралы хабарлаған дұрыс. Әсіресе ауру бірнеше апта бойы себебі анықталмаған қышудан кейін табылса, бұл маңызды.
Үйді залалсыздандыру және барлық затты жуу қажет пе?
Кәдімгі қотыр кезінде бүкіл үйді жәндіктерге қарсы химиялық заттармен өңдеу қажет емес. Адам терісінен тыс жерде кенелер, әдетте, екі–үш күннің ішінде өледі. Сондықтан басты міндет — науқас ем басталар алдында пайдаланған киім мен мата бұйымдарын дұрыс өңдеу.
Ем басталған күні мына әрекеттерді орындау ұсынылады:
- Төсек-орын мен киімді жуу. Ең алдымен соңғы үш күнде денеге тиген заттар: жастық тысын, жайманы, іш киімді және сүлгілерді жуу керек.
- Жоғары температураны пайдалану. Мата мүмкіндік берсе, ыстық сумен жуып, жоғары температурада кептіру қажет. 50 °C-тан жоғары температураның кемінде он минут әсер етуі кенелер мен олардың жұмыртқаларын жояды.
- Жууға болмайтын заттарды пакетке салу. Оларды тығыз жабылған пакетте бірнеше күн, мүмкіндігінше бір аптаға дейін сақтау керек. Адам терісіне қайта түсе алмаған паразиттер өледі.
- Таза киім кию. Сыртқы өңдеу аяқталып, препарат жуылғаннан кейін дайындалған таза киім мен төсек-орынды пайдалану қажет.
Жұмсақ жиһаз бен матрастарды әдеттегі тазалау кезінде шаңсорғышпен тазартуға болады. Оларды тастаудың қажеті жоқ. Пәтерді тарақан мен қандалаға арналған күшті инсектицидтермен өңдеу емді алмастырмайды және улану қаупін туғызады.
Қотырдың қабыршақты түрінде қатаңырақ санитариялық шаралар қолданылады. Олардың көлемін медициналық мамандар нақты жағдайға қарай анықтайды.
Емнің көмектескенін қалай білуге болады?
Кенелер жойылғаннан кейін қышу бірден тоқтамауы мүмкін. Тері белгілі бір уақыт бойы паразиттің қалған антигендеріне сезімтал болады. Сонымен қатар қасылған жерлердің жазылуына және қабынудың басылуына уақыт қажет.
Жағымсыз сезімдер екі–төрт апта, кейде одан да ұзақ сақталуы мүмкін. Емнен кейінгі алғашқы күндері қышу уақытша күшеюі де ықтимал. Бұл міндетті түрде кенелердің тірі қалғанын білдірмейді.
Ем нәтижесін бағалағанда дерматолог бірнеше жағдайды ескереді:
- Емге дейінгі кезеңмен салыстырғанда қышу азайды ма?
- Жаңа кене жолдары мен тән түйіншектер пайда болып жатыр ма?
- Препарат дұрыс жағылды ма және тағайындалған қайталау курсы орындалды ма?
- Жақын байланыста болған адамдар қажетті емнен өтті ме?
- Дәрінің өзі теріні тітіркендірген жоқ па?
Бұрынғы түйіншектер мен қасылған іздердің сақталуы әрдайым белсенді инфекцияны білдірмейді. Бірақ жаңа кене жолдары пайда болса, тән бөртпелер тарала берсе немесе жағдай жақсармаса, дәрігерге қайта қаралу керек.
Қалған қабынуды азайту үшін дәрігер ылғалдандыратын құралдарды, қысқа мерзімге жергілікті қабынуға қарсы препаратты немесе басқа симптомдық емді таңдауы мүмкін. Скабицидті өз бетінше қайта-қайта жағуға болмайды. Тым жиі өңдеу кейде жанаспалы дерматит тудырып, қышуды күшейтеді.
Қандай асқынулар кезінде медициналық көмек қажет?
Қасудан зақымдалған тері бактерияларға осал болады. Соның нәтижесінде импетиго немесе жұмсақ тіндердің тереңірек инфекциясы дамуы мүмкін.
Ауырсынудың күшеюі, ірің, суланған жаралар, тығыз сарғыш қабықтар және қызарған аймақтың ұлғаюы — алаңдататын белгілер. Дене қызуы көтерілсе, қатты ауырсыну пайда болса немесе жалпы жағдай тез нашарласа, медициналық көмекке кешіктірмей жүгіну қажет.
Қотыр ауруы жеке бас гигиенасының нашарлығын білдірмейді және кез келген жаста кездеседі. Қышу ұйқыға кедергі келтірсе, теріде тән бөртпелер пайда болса немесе отбасы мүшелерінде ұқсас шағымдар байқалса, дерматологқа қаралу керек. Дұрыс таңдалған дәрі, жақын байланыста болған адамдардың келісілген емі және тұрмыстық заттарды өңдеу инфекцияны жоюға әрі қайта жұқтыру қаупін төмендетуге көмектеседі.